Cây đại thụ của nền giáo dục, văn hóa Việt Nam

Thứ tư - 02/10/2013 13:17 | Nguyễn Thanh Phong
Học trò cũ Nguyễn Ngọc Ký (bìa phải)  tặng quà và hoa mừng thọ 90 tuổi giáo sư Hoàng Như Mai năm 2008 - Ảnh: NHƯ HÙNG

Học trò cũ Nguyễn Ngọc Ký (bìa phải) tặng quà và hoa mừng thọ 90 tuổi giáo sư Hoàng Như Mai năm 2008 - Ảnh: NHƯ HÙNG

Giáo sư, nhà giáo nhân dân Hoàng Như Mai đã có hơn hai phần ba thế kỷ song hành cùng nền giáo dục và văn hóa Việt Nam. Bao nhiêu năm ấy biết bao nhiêu tình. Thầy đã từng có mặt, giảng dạy, làm hiệu trưởng ở nhiều ngôi trường, từng viết kịch, biên kịch, đóng vai diễn ở nhiều sân khấu khắp ba miền đất nước.
Ở đâu thầy cũng để lại rất nhiều dấu ấn sâu đậm. Thầy đã được Chủ tịch nước phong hàm giáo sư năm 1982, phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân năm 1990 và trao tặng Huân chương Lao động hạng nhất năm 1995.

Con đường hoạt động giáo dục của giáo sư Hoàng Như Mai luôn gắn bó với hoạt động văn hóa. Trong kháng chiến chống Pháp, thầy đã cùng các nghệ sĩ nổi tiếng, sau này là nghệ sĩ nhân dân như Sỹ Tiến, Ðào Mộng Long thành lập đoàn kịch Ðộc Lập lưu diễn suốt từ Huế vào Nam. Ðến năm 1947, chiến tranh mở rộng, tổ chức kháng chiến Phú Yên khuyên anh em đoàn kịch trở ra Bắc, thế là tất cả lại lặn lội núi rừng, đường trường về Hà Nội. Giai đoạn 1948-1949, thầy là bí thư, tổng thư ký Hội Văn hóa kháng chiến Hưng Yên, nơi quy tụ rất nhiều người tài danh như họa sĩ Lương Xuân Nhị, nhà thơ Vũ Ðình Liên, nhạc sĩ Nguyễn Ðình Khoa. Thầy cũng là người trực tiếp phụ trách đoàn kịch Văn Hóa. Những năm tháng này thầy đã viết các vở kịch Tiếng trống Hà Hồi, Sát Thát, Người tù binh... Những vở kịch này, đặc biệt là Tiếng trống Hà Hồi, đã được biểu diễn ở Hà Nội, Hải Phòng, sau đó ở Huế, Sài Gòn.

Nói về thầy Hoàng Như Mai, các thế hệ học trò và đồng nghiệp khó có thể quên được một người thầy nhân ái, chân tình, độ lượng, có phương pháp sư phạm đặc biệt. Thầy luôn yêu mến, tôn trọng học trò, đồng nghiệp. Nhiều người nói vui: được thầy Mai hướng dẫn cũng là... không hướng dẫn, bởi thầy luôn yêu cầu học trò tự học, tự làm việc, sáng tạo, còn thầy chỉ gợi vài ý tưởng và chủ yếu truyền cảm hứng cho trò.

Nhà giáo dục Hoàng Như Mai luôn gắn với con người nghệ sĩ. Giọng thầy rất sang, đầy thuyết phục. Ðã từng là nghệ sĩ sân khấu, thầy biết phát huy sức mạnh của giọng nói, khả năng truyền cảm để biết bao thế hệ học trò thưởng thức cái hay cái đẹp, cái sâu sắc, hóm hỉnh của văn hóa, văn chương Việt Nam. Những buổi nói chuyện của thầy thường rất đông khán giả, đó là điều không phải ai cũng đạt được.

Nhớ về thầy, tôi tự hỏi những điều gì đã làm nên thành công của giáo sư Hoàng Như Mai? Phải chăng đấy là con đường tự học suốt đời. Là con của quan tuần phủ hai tỉnh Bắc Giang - Bắc Ninh nhưng nhà nghèo, sớm tham gia kháng chiến, thầy luôn phấn đấu bằng con đường tự học. Thành công của thầy phải chăng là sự biết kết hợp hài hòa giữa nhà giáo dục và nhà văn hóa, nhà hoạt động xã hội. Thầy luôn lấy cuộc đời, con người để giảng về văn chương, văn hóa và từ văn chương, văn hóa mà hiểu xã hội, hiểu những buồn vui, bất hạnh của con người. Và phải chăng chủ yếu đó là thành công được mang lại từ tấm lòng nhân từ, độ lượng của thầy. Tất cả những điều đó đã tạo nên cái sang, cái uy, cái gần gũi của giáo sư Hoàng Như Mai.

Bạn bè tôi vẫn nhắc, hồi về thăm lại khoa ngữ văn Trường đại học Tổng hợp Hà Nội nhân kỷ niệm 30 năm thành lập khoa, thầy đã gửi những câu thơ trĩu nặng tình người sau trước: Thầy cô người mất người còn/Sinh viên mấy nấm mồ chôn chiến trường/Ba mươi năm một chặng đường/Về đây có cả buồn thương vui mừng/Nguyện xin đốt nén hương chung/Những ai đã khuất hãy cùng lại đây.

Giáo sư, nhà giáo nhân dân Hoàng Như Mai đã vĩnh biệt chúng ta. Thầy ra đi rất thanh thản. Nhớ về thầy, tôi tìm đọc lại bài thơ Ru mình, không biết thầy viết tự lúc nào, như lời chào mọi người trước lúc đi xa mãi mãi:

Rồi đây mình cũng đi xa.
Năm, ba năm nữa, biết là bao nhiêu...
Chừng như chiều đã quá chiều.
Chừng như sương đã xuống nhiều ướt vai.
...
Ngủ yên đi... Ngủ yên đi...
Cũng như giấc ngủ mọi khi bình thường.
Nơi đây cuối một chặng đường.
Mai đây khởi thủy một chương mới đời
Vòng đi vòng lại luân hồi
Vẫn là mình đó mình thời đã quên
Ngủ bình yên... Chết bình yên
Cũng như giấc ngủ hằng đêm mọi lần...
Thiu thiu... mi mắt nặng dần...
Xin chào hết thảy người thân! Giã từ!

Ngày tiễn đưa thầy, con không thể nào về được. Xin thầy yêu kính nhận từ con bài viết này như một nén hương lòng.

Thương nhớ vĩnh biệt thầy!

BÙI MẠNH NHỊ
 
Thơ Hoàng Như Mai (26-9-1919 - 27-9-2013)
 

Sân ga
Chia tay thì chóng gặp thì lâu
biết nói gì đây lúc đợi tàu
mừng thấy cờ hồng bay cả nước
riêng buồn tóc bạc tiễn đưa nhau
ngoảnh nhìn lớp cũ không còn mấy
muốn níu ngày vui có được đâu!
"nghệ sĩ trót sinh giàu cảm lụy"(*)
chẳng ca vọng cổ cũng u sầu 
(1976)
(*) Thơ Tchya, tức Đái Đức Tuấn,

Sân khấu
Buông bức màn rồi... danh vọng hết
người về lòng rũ sạch sầu thương
người vào cởi áo lau son phấn
trả cả vinh hoa lẫn đoạn trường
(1948)
 

Mất xe đạp
Ðã mất người thân mất bạn bè
mất rồi tuổi trẻ tuổi say mê
còn gì để mất?
còn chi nữa!
tưởng thế ai ngờ lại mất xe
Từ độ nặng mang tình đất nước
miệt mài theo đuổi cuộc trường chinh
đường ngang ngõ tắt người lên trước
tụt lại đằng sau có một mình
Ðã trót vương mang chút mộng hồn
sông hồ lê bước gót chân mòn
đành rằng trọn kiếp thân lưu lãng
nhưng nghĩ mà thương cho đứa con
Hành trình dân tộc còn xa lắm 
đường thế gian truân dãi nắng mưa
cha đã chậm rồi con lại chậm
lang thang chân đất đến bao giờ...
(4-1980)
 

Tết Nhâm Tuất
Nghĩ mình xuân hết tự bao giờ
hỏi có gì xuân khai bút thơ
Hòn ngọc Viễn Đông chồng thất thểu
Hà thành hoa lệ vợ bơ phờ
Cha là hàn sĩ con còn khổ
Ông chỉ thường dân cháu mất nhờ
Năm mới toan tìm phương kế mới
nhớ ra tuổi đã sáu mươi tư
(1982)

Cảm tác
Tuổi cổ lai hi sắp đến nơi
sổ đời tính thử khóc hay cười
sức trai thác đổ buồm dong ngược
đầu bạc chiều tà nước chảy xuôi
hoài bão mênh mông bằng vỗ cánh
thời gian vùn vụt én đưa thoi
mới hay nhân thế phù du quá
thua được cờ chơi một ván thôi
(8-1986)
 


Bảy mươi tư
Qua bảy ba rồi sang bảy tư
mắt mờ răng rụng sức đà hư
Ngựa dù nghìn dặm còn khi mỏi
Đời hết xuân hè phải đến thu
Muốn mọi ước mơ thành hiện thực
thì muôn năm sống vẫn phù du
Huống chi tuổi đã xưa nay hiếm
thế sự coi như chuyện tạc thù
(2-1992)
 


Thư không gửi
Ôi viết mòn tay nghĩ nát đầu
những điều vô ích chuyện đâu đâu
mà lời tâm huyết trao tri kỷ
chẳng một dòng thư chẳng một câu
Nhân thế xưa nay thường vẫn thế
sáng trưng bạch lạp tiệc truy hoan
thâu đêm cuồng loạn thiêu thân thể
lệ nến long lanh rỏ mặt bàn
Cầm bút băn khoăn viết cái gì
cái gì đích thật cái gì nghi
ấy là ảo giác hay chân tướng
bất lực thay đầu óc nghĩ suy
Cái thực nhiều khi là cái mộng
tầm thường là kẻ rất cao siêu
kìa trông cái tốt đang hư hỏng
cái xấu đang khoe vẻ mỹ miều
Thư viết xong rồi chưa gửi đi
há đem tình nghĩa hại nhau chi
ao sen hồn bạn đang trong vắt
khuấy đục bùn tanh ích lợi gì
Quân tử giao tình như nước trong
phải chăng lòng đã hiểu nơi lòng
không cần nói những lời thiên hạ
nói với nhau bằng sự cảm thông

  

Nguồn tin: Báo Tuổi Trẻ
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết